Istota generalizacji w procesie uczenia dzieci ze spektrum autyzmu stanowi jeden z kluczowych elementów planowania procesu terapeutycznego. Często w procesie uczenia poszukujemy coraz to nowych materiałów, pomocy i aktywności, tymczasem ogromny potencjał edukacyjny tkwi już w najprostszych przedmiotach, jeżeli tylko odpowiednio zaplanujemy proces uczenia.

Jedna piłka może stać się przestrzenią do rozwijania wielu różnych umiejętności. W trakcie jednej aktywności możliwe jest jednoczesne wspieranie działania, komunikacji, rozumienia oraz naśladowania. Dziecko może bawić się piłką, turlać ją, wrzucać do pojemnika, odkładać w wyznaczone miejsce lub uczestniczyć w prostej grze. W tym samym czasie pojawia się możliwość rozwijania komunikacji poprzez proszenie o dostęp do przedmiotu lub komentowanie tego, co się dzieje. Równolegle możemy budować umiejętności słuchacza poprzez reagowanie na polecenia związane z przedmiotem, a także kształtować naśladowanie poprzez odwzorowywanie działań drugiej osoby.

Tym, co szczególnie wspiera rozwój elastyczności poznawczej i komunikacyjnej, jest planowanie co najmniej dwóch różnych sposobów użycia tego samego przedmiotu. Dzięki temu dziecko doświadcza, że przedmiot nie jest powiązany wyłącznie z jedną aktywnością, jedną instrukcją lub jedną formą odpowiedzi. Zaczyna rozumieć, że znaczenie i funkcja mogą zmieniać się w zależności od kontekstu. To właśnie w tym miejscu rozpoczyna się proces prowadzący do generalizacji.

Generalizacja nie jest etapem końcowym terapii, ale elementem, który powinien być uwzględniany już na etapie planowania celów edukacyjnych. Jeżeli uczymy w sposób ograniczony do jednego kontekstu, jednej osoby prowadzącej lub jednego schematu aktywności, zwiększamy ryzyko, że umiejętność pozostanie związana z konkretną sytuacją terapeutyczną. W konsekwencji dziecko może prezentować wysoki poziom poprawności w warunkach zajęć, ale nie korzystać z nabytych kompetencji w codziennym życiu.

Podejście zgodne założeniami modelu PYRAMID zakładające planowanie generalizacji od początku procesu uczenia jest spójne z rozumieniem komunikacji jako umiejętności funkcjonalnej, czyli takiej, która służy realnemu wpływowi na otoczenie. Komunikacja rozwija się w relacjach, w działaniu, w naturalnych sytuacjach dnia codziennego. Nie jest jedynie odpowiedzią na polecenie dorosłego, ale narzędziem umożliwiającym dokonywanie wyborów, wyrażanie potrzeb oraz inicjowanie kontaktu z innymi osobami.

W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera pytanie, czy nasze oddziaływania edukacyjne budują inicjację, czy jedynie wzmacniają reagowanie na instrukcje. Nadmierne koncentrowanie się na poprawności wykonania zadania może prowadzić do sytuacji, w której dziecko uczy się przede wszystkim odpowiadania na pytania i polecenia, natomiast rzadziej doświadcza możliwości samodzielnego rozpoczynania komunikacji. Tymczasem spontaniczność komunikacyjna stanowi jeden z kluczowych elementów autonomii i sprawczości.

Planowanie procesu terapii wymaga zatem spojrzenia szerszego niż pojedyncze ćwiczenie lub pojedyncza umiejętność. Istotne jest projektowanie sytuacji edukacyjnych w taki sposób, aby ta sama kompetencja mogła pojawiać się w różnych operantach komunikacyjnych, w różnych aktywnościach oraz w kontakcie z różnymi partnerami komunikacyjnymi. W praktyce oznacza to tworzenie wielu naturalnych okazji do używania komunikacji w ciągu dnia, zarówno w środowisku terapeutycznym, jak i domowym czy przedszkolnym.

Zrozumienie, że dostęp do preferowanych przedmiotów i aktywności może odbywać się na różne sposoby – poprzez samodzielne działanie, oczekiwanie, otrzymanie od drugiej osoby lub poproszenie – pozwala budować bardziej realistyczne środowisko uczenia. Dzięki temu komunikacja nie jest jedyną możliwą drogą uzyskania dostępu do wzmocnienia, lecz jedną z naturalnych form funkcjonowania w relacji z otoczeniem.

Współpraca zespołu terapeutów oraz rodziców odgrywa kluczową rolę w planowaniu generalizacji. To właśnie codzienne sytuacje tworzą największą liczbę możliwości do rozwijania komunikacji. Odpowiednio przygotowane środowisko, dostępność materiałów, uważność dorosłych oraz gotowość do tworzenia okazji komunikacyjnych sprzyjają przenoszeniu umiejętności poza sytuację terapeutyczną.

Efektywność terapii widoczna jest wtedy, gdy dziecko korzysta z komunikacji dlatego, że jej potrzebuje, a nie dlatego, że zostało o nią poproszone. Widać ją w spontanicznym zwróceniu się do drugiej osoby, w wyborze aktywności, w dzieleniu się doświadczeniem, w inicjowaniu kontaktu społecznego.

Dlatego generalizacja nie zaczyna się po zakończeniu zajęć. Zaczyna się w sposobie projektowania procesu uczenia.

Bo efektywność terapii rzeczywiście mierzy się poza gabinetem.

Beata Ślązok - dyrektorka Przedszkola Pyramid "Daj Uśmiech" w Myślenicach, certyfikowany terapeuta PECS i Podejścia Pyramid do Edukacji.

W ostatnich latach tablety i aplikacje do komunikacji stały się bardzo popularnym rozwiązaniem dla dzieci niemówiących. Dają one ogromne możliwości – pozwalają generować mowę, łatwo dostosować słownictwo do dziecka i często są bardziej atrakcyjne niż tradycyjna książka komunikacyjna. Nic więc dziwnego, że wielu rodziców i specjalistów zastanawia się, czy i kiedy warto z nich skorzystać.

W praktyce jednak szybko okazuje się, że samo wprowadzenie tabletu nie sprawia automatycznie, że dziecko zaczyna się komunikować. I to jest kluczowy punkt wyjścia do całej tej rozmowy. Tablet nie uczy komunikacji od zera – on jedynie zmienia sposób jej wyrażania.

Kiedy dziecko z trudnościami w komunikacji otrzymuje urządzenie generujące mowę, staje przed dwoma wyzwaniami jednocześnie. Z jednej strony musi nauczyć się, czym jest komunikacja i jak z niej korzystać, a z drugiej – jak obsługiwać samo urządzenie. Są to dwie różne umiejętności, które wymagają czasu i odpowiedniego wsparcia. Jeśli komunikacja nie jest jeszcze dobrze ugruntowana, tablet może nie tylko nie pomóc, ale wręcz utrudnić rozwój tej umiejętności. Dziecko może zacząć klikać symbole bez celu, reagować na pytania dorosłego zamiast inicjować komunikację albo traktować urządzenie jak zabawkę.

Dlatego w podejściu opartym na PECS tak duży nacisk kładzie się na budowanie komunikacji funkcjonalnej przed wprowadzeniem tabletu. PECS nie jest tylko systemem obrazków – to metoda, która uczy dziecko, że komunikacja zaczyna się od niego, jest skierowana do drugiego człowieka i prowadzi do realnego efektu. Dziecko uczy się inicjować, budować komunikaty i doświadczać, że jego działanie ma znaczenie. To właśnie te umiejętności są fundamentem, na którym można bezpiecznie wprowadzić urządzenie.

Moment przejścia na tablet nie powinien być więc uzależniony od wieku dziecka, dostępności technologii czy presji otoczenia. Kluczowe jest to, czy komunikacja już działa. W praktyce oznacza to, że dziecko samo inicjuje komunikację, używa jej, aby coś osiągnąć, potrafi budować proste komunikaty i rozumie rolę partnera komunikacyjnego. Jeśli te elementy są obecne, tablet nie jest nowym wyzwaniem, ale naturalnym rozszerzeniem tego, co dziecko już potrafi.

Bardzo ważnym etapem jest również sposób wprowadzenia urządzenia. Pierwsza praca z tabletem nie powinna polegać na swobodnym „poznawaniu aplikacji” ani na pokazywaniu dziecku, co ma kliknąć. To nadal jest lekcja komunikacji. Oznacza to, że dziecko powinno mieć realny powód do komunikowania się, a dorosły powinien pełnić rolę partnera, który reaguje na komunikat. W tym procesie często wykorzystuje się podpowiedź zza pleców – czyli taką formę pomocy, która wspiera dziecko w wykonaniu potrzebnych kroków, ale jednocześnie jest stopniowo wycofywana. Dzięki temu komunikacja pozostaje inicjowana przez dziecko, a nie przez dorosłego.

Jedną z najczęstszych obaw rodziców jest to, że tablet stanie się dla dziecka zabawką. Warto jednak spojrzeć na to z innej perspektywy. Dziecko nie traktuje urządzenia jak zabawki „samo z siebie” – ono uczy się, do czego dane narzędzie służy. Jeśli tablet jest dostępny do swobodnego klikania, a dźwięk staje się dla dziecka wzmocnieniem, łatwo może przejąć funkcję zabawową. Jeśli jednak od początku pojawia się w jasnych sytuacjach komunikacyjnych, z konkretnym celem i szybkim efektem, bardzo szybko zaczyna pełnić rolę narzędzia do porozumiewania się.

Warto również zwrócić uwagę na wybór samego urządzenia i aplikacji. Nie każde rozwiązanie będzie wspierało komunikację w równym stopniu. Szczególnie istotne jest tempo komunikacji – budowanie i przekazywanie komunikatu na tablecie powinno być co najmniej tak szybkie jak w książce PECS. Jeśli

urządzenie spowalnia dziecko, może ono po prostu przestać z niego korzystać. Równie ważne jest zachowanie dostępu do całego słownictwa oraz możliwość budowania komunikatów o długości odpowiadającej aktualnym umiejętnościom dziecka.

Podsumowując, przejście z PECS na tablet nie jest zmianą metody, ale zmianą formy komunikacji. Jeśli komunikacja została wcześniej dobrze zbudowana, tablet może ją wzmocnić i rozwinąć. Jeśli jednak zostanie wprowadzony zbyt wcześnie lub bez odpowiedniej struktury, istnieje ryzyko utraty tego, co zostało wypracowane.

Dlatego najważniejsze pytanie nie brzmi: „czy dziecko jest gotowe na tablet?”, ale raczej: „czy komunikacja już działa?”. To właśnie odpowiedź na to pytanie powinna być punktem wyjścia do dalszych decyzji.

Ewelina Libiszewska - dyrektorka Przedszkola Pyramid "Daj Uśmiech" w Poznaniu, Certyfikowany superwizor i terapeuta metody PECS i Podejścia Pyramid do Edukacji.

Przedszkole to miejsce, w którym dziecko nie tylko zdobywa nowe umiejętności, ale przede wszystkim uczy się relacji, komunikacji i bycia częścią świata społecznego. Bez komunikacji nie ma relacji, a bez relacji – nie ma uczenia się.

W przedszkolu Pyramid „Daj Uśmiech” wiemy, że dla wielu dzieci ten proces nie przebiega samoistnie. Dzieci w spektrum autyzmu oraz dzieci z innymi trudnościami rozwojowymi często chcą coś przekazać, ale nie mają skutecznego, społecznie akceptowalnego sposobu, by to zrobić. Dlatego tak dużą wagę przykładamy do świadomego i systematycznego budowania komunikacji.

Autyzm i terapia w przedszkolu – komunikacja jako fundament

U dzieci w spektrum autyzmu rozwój komunikacji może przebiegać w sposób nieharmonijny lub fragmentaryczny. Trudności mogą dotyczyć inicjowania kontaktu, wspólnego pola uwagi, naśladownictwa, naprzemienności czy rozumienia roli drugiego człowieka w komunikacji.

W takich sytuacjach zachowania – krzyk, płacz, wycofanie czy zachowania trudne – bardzo często są formą komunikatu. Informują o potrzebach, emocjach i frustracjach, które nie znalazły jeszcze innej drogi wyrażenia.

Dlatego w naszym przedszkolu terapia nie polega na „ćwiczeniu zachowań”, lecz na budowaniu komunikacji, która pozwala dziecku być zrozumianym i bezpiecznym w relacji z innymi.

PECS w codzienności – komunikacja, która ma sens

PECS nie jest metodą stolikową.

Nie jest ćwiczeniem oderwanym od życia.

W przedszkolu Pyramid „Daj Uśmiech” uczymy komunikacji funkcjonalnej – takiej, która ma sens tylko wtedy, gdy jest elementem codziennych sytuacji. Komunikacji, która wydarza się w relacji, w ruchu, w zabawie, przy posiłku i podczas wspólnych aktywności.

Dzieci uczą się komunikować po to, by:

• poprosić o jedzenie lub picie podczas posiłku,
• dokonać wyboru w trakcie zabawy,
• powiedzieć „jeszcze”, „koniec”, „nie chcę” na placu zabaw,
• zawołać dorosłego w sali, w szatni czy na spacerze.

Ale komunikacja to nie tylko proszenie.

To także komentowanie świata.

Dlatego uczymy dzieci, by potrafiły:

• zwrócić uwagę na coś, co je zainteresowało,
• skomentować zmianę, wydarzenie, emocję,
• podzielić się radością, zdziwieniem czy niepokojem,
• być aktywnym uczestnikiem życia przedszkolnego.

PECS daje dziecku doświadczenie wpływu: „Moja komunikacja działa. Ktoś mnie słyszy. Ktoś reaguje.”

PECS a rozwój mowy – spójna droga

Komunikacja zawsze poprzedza mowę.

Tak dzieje się w naturalnym rozwoju dziecka – najpierw pojawia się intencja, inicjowanie, naprzemienność i wspólne pole uwagi, a dopiero później słowa, które przez długi czas nie pełnią jeszcze w pełni funkcji komunikacyjnej.

U dzieci z trudnościami rozwojowymi ten proces wymaga wsparcia i celowego porządkowania. Właśnie tę drogę strukturyzuje protokół PECS.

Poprawnie wprowadzony PECS:

• buduje fundamenty komunikacji,
• zmniejsza frustrację i zachowania trudne,
• tworzy przestrzeń, w której mowa może się pojawić jako naturalny kolejny krok.

W przedszkolu Pyramid „Daj Uśmiech” praca z PECS prowadzona jest w ścisłej współpracy z logopedą. Dzięki temu rozwój komunikacji i rozwój mowy wzajemnie się uzupełniają, a dziecko otrzymuje spójne, zrozumiałe wsparcie.

Bez komunikacji nie ma edukacji

Dziecko, które nie potrafi skutecznie się komunikować, nie może w pełni korzystać z edukacji – nawet jeśli ma potencjał poznawczy i chęć uczenia się.

• Dlatego uczymy komunikacji od pierwszych dni.
• Bo bez komunikacji nie ma relacji.
• Bez relacji nie ma uczenia się.
• A bez komunikacji – nie ma edukacji.

Joanna Tomaszewska - dyrektorka Przedszkola Pyramid "Daj Uśmiech" w Siemianowicach Śląskich, certyfikowany terapeuta PECS, nauczyciel wychowania przedszkolnego, logopeda, oligofrenopedagog oraz terapeuta pedagogiczny. 

Wyjścia funkcjonalne są integralną częścią życia przedszkolaków z Przedszkoli PYRAMID “Daj Uśmiech” prowadzonych w ramach TRENINGU UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH.

Podczas całego roku terapeuci organizują wyjścia do takich miejsc jak kino, restauracja, muzeum, sklep, bibliotek, sala zabaw, fryzjer, gabinet lekarski i dentystyczny oraz szereg wyjść w plener takich jak park, plac zabaw lub wycieczki w góry.

W trakcie wyjść funkcjonalnych rozwijamy bardzo ważne umiejętności:

• samodzielność adekwatną do wieku - dzięki temu dzieci krok po kroku uczą się aktywnego uczestniczenia w czynnościach codziennych rodziny
• komunikację - dzieci poszerzają zasób słów w kontekście funkcjonalnym plus uczą się rozumienia i wykonywania poleceń czekania. - to trudne, a czekać trzeba często…
• aktywnego uczestniczenia w zajęciach
• współpracę z kolegami
• przestrzeganie zasad dotyczących tego  jak należy  zachowywać się w rożnych miejscach i w różnych sytuacjach społecznych.

Każde wyjście jest poprzedzone przygotowywaniem dzieci poprzez omawianie z nimi historyjki społecznej specjalnie ułożonej przez terapeutów na daną okazję, zwizualizowanie całego wydarzenia na mini planie.

Te strategie pozwalają dzieciom bez stresu, z pełną przewidywalnością uczestniczyć w każdej aktywności.

Wybiórczość pokarmowa to częsty problem u dzieci ze spektrum autyzmu, który może istotnie wpływać na ich rozwój i zdrowie. Rozszerzanie diety dziecka w oparciu o  nowe produkty pod względem smaku, zapachu  i tekstur, do bardzo ważnego elementu oddziaływań terapeutycznych prowadzony w przedszkolach DAJ UŚMIECH.

Terapia obejmująca pracę nad wybiórczością pokarmową wymaga cierpliwości i systematyczności oddziaływań. Wspólna praca terapeutów i rodziny, pomaga dzieciom poznawać nowe pokarmy.

Kontakt z szeroko pojętą sztuką jest bardzo ważnym elementem w rozwoju emocjonalnym i społecznym każdego człowieka w tym dziecka. To nie tylko bierna rozrywka, która daje nam możlowośc odetchnąć od codzienności, wprawiając nasz umysł i ciało w stan relaksu. Z drugiej strony jest okazją do doświadczania doznań estetycznych, pobudza umysł, rozwija myślenie abstrakcyjne, tak ważne i pomocne w życiu.
Spektakle teatralne to nie tylko doskonała zabawa dla najmłodszych, kształtowanie ich wrażliwości i wyobraźni. Poprzez ich interaktywny charakter wciągamy dzieci w fabułę spektaklu. Przez to dziecko doświadcza możliwości wejścia w świat teatru, wie, że ma wpływ na to, co za chwilę się wydarzy. Czasem musi wyjść na scenę, czasem coś zaśpiewać. Staje przed rówieśnikami zupełnie nieskrepowany. Świat wyobraźni staje się przez to dla niego jeszcze bliższy. A im bardziej go pozna, tym większy użytek zrobi z niego w przyszłości, w dorosłym życiu.

to zajęcia z wykorzystaniem wszelkiego rodzaju kolorów, faktur, konsystencji oraz smaków. Sensoplastyka oddziałuje na wiele zmysłów jednocześnie i pomaga dzieciom rozwijać nieskrępowaną aktywność na wszelkich płaszczyznach. Zajęcia te mają na celu wspieranie wszystkich procesów dziecka. Pomagają w lepszym radzeniu dobie z emocjami, uczy współpracy w grupie oraz porozumiewania się z innymi, w sposób prosty i rzeczowy. Dzięki specjalnie przygotowanej przestrzeni możemy osiągnąć powyższe cele i wspomagac procesy twórcze dzieci. Na zajęciach wykorzystuje się produkty spożywcze, które są bezpieczne dla zdrowia i życia małych podopiecznych.